English Danish Russian Thai Polish

Réttindi og ráðgjöf

Fjármál

Gott að hafa í huga

Foreldrar (eða forsjáraðilar) bera ábyrgð á peningum og öðrum verðmætum barna. Þeir eru svokallaðir lögráðamenn barna og eiga að gæta þess að farið sé sem best með fjármuni þeirra. Foreldrar taka því yfirleitt ákvarðanir um fjármál barna sinna, sérstaklega þegar börnin eru ung. Foreldrum ber samt að hafa samráð við börn sín um það hvernig farið er með fjármuni þeirra. Eftir því sem börnin eldast og þroskast á vilji barnanna að hafa meira að segja.

En foreldrar ráða samt ekki öllu. Börn eiga rétt á því að ráða sjálf yfir þeim peningum sem þau vinna sér inn sjálf og þeim gjöfum sem þau þiggja. Það getur samt sem áður verið gott að hlusta á ráðleggingar foreldra um það hvernig best er að fara með þessa peninga. Lokaákvörðun um það hvernig farið er með peninga sem börn vinna sér inn sjálf eða fá að gjöf á þó að vera hjá börnunum sjálfum, nema um sé að ræða mjög mikla fjármuni eða ef barnið fer mjög illa með þá. Sjá nánar um það hér að neðan.

Hvaða reglur gilda um fjármál barna?

Helstu lög um fjármál barna og unglinga undir 18 ára aldri eru lögræðislög nr. 71/1997. Svo eru fleiri lög um afmörkuð efni eins og samninga og kröfur sem ekki er fjallað um sérstaklega hér.

Hugtök

  • Lögræði: Unglingar verða lögráða við 18 ára aldur. Með lögræði er átt við sjálfræði og fjárræði en í því felst að við 18 ára aldur ráða börn ein fé sínu og persónulegum högum. Eina undantekningin er ef unglingar gifta sig fyrir þann aldur. 
  • Lögráðamaður:  Sá sem fer með lögformlegt fyrirsvar barns. Yfirleitt eru það foreldrar sem fara með forsjá barna sinna og eru lögráðamenn þeirra. Ef foreldrar eru látnir eða ekki hæfir getur þó verið að einhver annar fari með forsjá barns og sé þar af leiðandi lögráðamaður þess. Meginreglan er að forsjá og lögráð fari saman en þó eru undantekningar frá því. Þegar lögráðamaður getur einhverra hluta vegna ekki sinnt skyldu sinni getur sýslumaður skipað barni sérstakan lögráðamann
  • Yfirlögráðandi: Sýslumenn eru yfirlögráðendur hver í sínu umdæmi. Hlutverk yfirlögráðanda er að hafa eftirlit með því að lögráðamenn sinni skyldum sínum gagnvart börnum. Sýslumenn þurfa að samþykkja ýmislegt sem varðar fjármuni barna. 
  • Sjálfsaflafé: Þeir peningar sem barn hefur sjálft unnið sér inn með persónulegri vinnu sinni.
  • Gjafafé: Þeir peningar sem barnið hefur fengið að gjöf.
  • Annað fé: Aðrir fjármunir en að ofan greinir s.s. arfur, bótagreiðslur o.fl.

Meginreglan 

Fram að 18 ára aldri eru börn ófjárráða og er það meginregla lögræðislaganna að sá sem er ófjárráða ræður ekki fé sínu.

Meginskylda  foreldra (eða annarra lögráðamanna barna) er að varðveita eignir barna sinna tryggilega og gæta þess að þær séu ávaxtaðar eins og best verður á kosið á hverjum tíma. Lögráðamanni ber einnig að hafa samráð við barnið um fjármál þess eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Lögráðamaður skal alltaf halda fjármunum barns aðskildum frá sínum eigin fjármunum. Ef lögráðamaður veldur barni fjárhagslegu tjóni,  hvort sem er af ásetningi eða gáleysi, ber honum að bæta það. Ef foreldri t.d. eyðileggur eða skemmir eign barns, eyðir peningum þess í óþarfa eða fer illa með eignir barns á foreldrið að bæta barninu tjónið.

Hverju mega börn ráða sjálf?

Frá þeirri meginreglu að ófjárráða einstaklingur megi ekki ráða fé sínu gilda ákveðnar undantekningar. Börn ráða sjálf sjálfsaflafé sínu, gjafafé sínu og því fé sem lögráðamaður hefur látið það fá til ráðstöfunar. Börn ráða því sjálf yfir þeim peningum sem þau vinna sér inn sjálf, t.d. á sumrin, og líka ef þau fá pening í afmælis- eða fermingargjöf.

Ef um mikið sjálfsaflafé eða gjafafé er að ræða eða ef barnið fer illa með peningana getur sýslumaður, án tillits til fyrirmæla gefanda, ef því er að skipta, tekið eða leyft foreldri að taka féð að nokkru eða öllu leyti til varðveislu og ræður barnið þá ekki því fé meðan sú ráðstöfun helst.

Börn og bankar

Eins og fram kemur í lögræðislögum ráða börn sjálf yfir sjálfsaflafé sínu, gjafafé og því fé sem foreldrar þeirra láta þau fá. Ekki eru sett nein aldurstakmörk vegna þessara fjármuna. Bankar ákveða því sjálfir við hvaða aldur börn geta stofnað innlánsreikninga án undirskriftar foreldra.

Þegar barn stofnar reikning án vitundar foreldra er mikilvægt að það sé á hreinu að peningurinn sem það ætlar að leggja inn í bankann sé sjálfsafla- eða gjafafé. Það er líka mikilvægt að tryggja foreldrum aðgang að upplýsingum um stöðu á reikningum barna þannig að þeir geti fylgst með þeim fjármunum sem börnin hafa á milli handanna. Þetta er nauðsynlegt svo að foreldrar geti sinnt skyldum sínum sem ábyrgðarmenn með fjárhaldi barnanna þar til þau verða sjálf fjárráða.

Bankar geta látið börn hafa debetkort í tengslum við innlánsreikninga þeirra og ráða hvort og þá hvernig reglur þeir setja sér varðandi debetkort barna.

Mega börn skulda?

Það kemur skýrt fram í lögræðislögum að börn mega ekki stofna til skulda. Barn má ekki fá yfirdráttarheimild í banka, taka annars konar lán eða fá kreditkort.

Samningar ófjárráða barna, sem þau hafa ekki heimild til að gera, binda þau ekki. Það má ekki beina kröfu að barni til innheimtu skulda. Fyrirtæki og stofnanir mega því ekki eiga viðskipti við börn sem fela í sér fjárhagslegar skuldbindingar fyrir börn, án samþykkis lögráðamanns.

Eins er bannað að beina hvers kyns innheimtu að börnum, s.s. vegna innheimtu gjalda fyrir frístundaiðkun, skólavist í framhaldsskóla o.s.frv. Slíkir reikningar skulu alltaf vera stílaðir á foreldri, sem hefur með undirskrift sinni samþykkt að greiða fyrir viðkomandi þjónustu, enda er greiðsla slíkra gjalda hluti af framfærslu barnsins.

Hafa verður í huga að þótt meginreglan sé að samningar barna bindi þau ekki eru viðurkenndar einhverjar undantekningar frá henni. Ef barn hefur tekið við einhverjum hlut eða verðmætum er t.d. hægt að fara fram á að það skili verðmætunum aftur ef það hafði ekki leyfi til að gera samning um að fá þessa hluti. Þetta er kallað skilaskylda og gildir hún í báðar áttir. Svona mál þarf alltaf að meta í hverju tilviki fyrir sig.

Hlutverk yfirlögráðenda

Sýslumenn eru yfirlögráðendur hver í sínu umdæmi. Hlutverk yfirlögráðenda er að hafa eftirlit með fjárhaldi lögráðamanna, þ.e. forsjárforeldra, og er samþykki sýslumanna áskilið til ýmissa ráðstafana með fjármuni barna.

Ef verðmæti eigna barns fer yfir 500.000 kr. ber foreldri að varðveita eignirnar og ávaxta að höfðu samráði við sýslumann. Jafnframt ber forsjárforeldri barns að tilkynna sýslumanni ef barnið fær verðmæti sem nema 500.000 kr. eða þar yfir, t.d. í formi gjafar, happdrættis eða með öðrum hætti. Samþykki sýslumanns þarf alltaf ef það á að nota eignir barns til framfærslu þess, náms eða annars. Þetta er í samræmi við þá reglu að foreldrum beri ávallt skylda til að framfæra barn sitt. Einnig er bannað að lána fé barns nema með leyfi sýslumanns og þá gegn tryggu veði í fasteign.

Alltaf þarf samþykki sýslumanns til að binda barn við kaup eða sölu ýmissa eigna, t.d. þegar barn kaupir eða selur fasteign eða bifreið. Sama gildir þegar barni eru afhentar slíkar eignir án þess að borga fyrir þær. Sjá nánar í næsta kafla.

Kaup og sala barna á eignum

Þar sem börn mega ekki skulda er almennt bannað að beina innheimtu að barni. Þó er ein undanþága frá þessari meginreglu. Börn mega kaupa, selja, leigja og þiggja að gjöf fasteignir, bíla og fyrirtæki með samþykki sýslumanns ef barnið hefur hag af því. Í svona tilfellum verður innheimtu lögboðinna gjalda, sem hvíla á fasteign eða bifreið, beint að barni enda hafi sýslumaður samþykkt það að barnið eignist eignina. Ef eign er skráð á barn í veðmálabókum eða bifreiðaskrá má gera ráð fyrir því að samþykki sýslumanns sé til staðar.

Ráðgjöf á netinu

Ef þig vantar ráðgjöf fagfólks vill umboðsmaður barna mæla með þessum síðum:

 www.rsk.is. Á vef ríkisskattstjóra eru upplýsingar um tekjuskatt, útsvar og fleira sem gott er að vita.

www.attavitinn.is. (Áttavitinn og Tótalráðgjöf). Smelltu hér ef þú vilt spyrja ráðgjafa Tótalráðgjafarinnar um eitthvað.

www.fjarmalaskolinn.is. Vefur fyrir alla sem vilja læra um verðmæti, peninga og fjármál.

Vantar svör?

Vantar þig svör? Sendu þá fyrirspurn eða skoðaðu spurningar og svör um hér.

Miklu nákvæmari texti og meiri upplýsingar um vinnu er að finna hér á aðalsíðu umboðsmanns barna.

 

Öllum er heimilt að nota efni af vef umboðsmanns barna svo framarlega að vísað sé í heimild.
Ábendingar um efni sem á heima á þessari síðu eru vel þegnar. Vinsamlegast sendið tillögur til vefstjóra.