Litla lögbókin
Lögbók barnanna
Hægt er að fara beint í kaflana með því að smella á heiti þeirra
1. Skyldur foreldra
2. Skóli og menntun
3. Barnavernd
4. Útivistartími
5. Ofbeldi og afbrot
6. Veik börn
7. Börn í umferðinni
8. Ef foreldrar deyja
9. Vinna barna
10. Nafn
11. Ríkisfang
12. Svo er líka ýmislegt bannað
1. Skyldur foreldra
- Barn á rétt á forsjá foreldra sinna. Það þýðir að foreldrar barns eiga að sjá um persónuleg mál þess þar til barnið verður 18 ára. Foreldrar eiga alltaf að hugsa um hagsmuni og þarfir barns síns og sýna því umhyggju.
- Eftir því sem börn verða eldri og þroskaðri eiga þau að hafa meiri áhrif á sín persónulegu mál, eins og t.d. í hvaða skóla þau ganga, hvaða tómstundir þau stunda og hvaða vini þau umgangast. Foreldrarnir eiga samt alltaf lokaorðið.
- Foreldrar eiga að sjá börnum sínum fyrir húsaskjóli, fæði, klæði og öðru nauðsynlegu.
- Ef foreldrar skilja á það foreldri sem ekki býr með barninu að borga meðlag (peninga) sem á að nota til þess að kaupa og borga það sem barnið þarf.
- Foreldrum ber skylda til að vernda barn sitt gegn öllu ofbeldi og vondri framkomu.
- Barn á rétt á að þekkja, og vera með báðum foreldrum sínum þótt þeir búi ekki saman. Foreldrum er líka skylt að hafa samband við barn sitt nema það teljist slæmt fyrir barnið.
- Ef foreldrar barns skilja og geta ekki orðið sammála um hvort þeirra skuli hafa forsjá barns ákveða dómstólar það. Áður en dómarinn ákveður hvort móðir eða faðir barnsins fer með forsjá þess á barnið að fá að segja sína skoðun.
- Barn ræður hvernig það eyðir þeim peningum sem það hefur sjálft unnið sér fyrir eða fengið að gjöf. Þetta gildir þó ekki ef um mikla peninga er að ræða. Algengast er að foreldrar stjórni fjármálum barna sinna þar til þau verða 18 ára. Börn mega ekki taka lán.
Til að fræðast nánar sjá barnalög, lögræðislög og almannatryggingalög.
2. Skóli og menntun
-
Öll börn á aldrinum 6 til 16 ára eiga að ganga í skóla. Þau eiga að:
-
bera ábyrgð á eigin námi og framkomu sinni með hliðsjón af aldri og þroska
-
hlýða kennurunum og öðru starfsfólki,
-
fara eftir skólareglunum,
-
vera tillitssöm við skólasystkini sín.
Til að fræðast nánar sjá lög um grunnskóla, lög um framhaldsskóla, barnalög, lög um leikskóla, lög um réttindi sjúklinga.
3. Barnavernd
-
Barnaverndarnefndir eru alls staðar á landinu. Þær eiga að vernda hagsmuni barna og fylgjast með því að börn búi ekki við slæmar aðstæður.
-
Barnaverndarnefnd hjálpar t.d. börnum sem búa við ofbeldi heima hjá sér og líður illa. Hún hjálpar líka börnum sem eru hættuleg öðrum eða sjálfum sér.
-
Til að barnaverndarnefndir geti aðstoðað börnin þarf þeim að berast tilkynning um að barn búi við slæmar aðstæður eða þurfi hjálp. Öllum ber skylda til að tilkynna barnaverndarnefnd um vanrækslu eða ofbeldi gegn börnum.
-
Börn geta leitað til barnaverndarnefnda ef þeim finnst að foreldrar þeirra séu vondir við þau eða passi þau ekki nógu vel, eiga í erfiðleikum eða hafa orðið fyrir ofbeldi. Barnaverndarnefnd tekur þá ákvörðun um hvað gera skuli og aðstoðar barnið og fjölskyldu þess.
-
Börn eiga að geta treyst fólkinu sem starfar hjá barnaverndarnefnd. Starfsfólk barnaverndarnefndar má ekki segja óviðkomandi frá því sem það kemst að í starfi sínu um einkamál fólks.
-
Stundum koma upp vandamál á heimilum þannig að foreldrar geta ekki hugsað um barnið sitt sjálf. Þá aðstoðar barnaverndarnefnd við að finna nýtt heimili fyrir barnið. Barnið á rétt á að fá að vita hvers vegna það var gert og hvað er framundan. Það á líka rétt á að fá að hitta fjölskyldu sína nema það sé talið slæmt fyrir barnið.
-
Barn, sem er orðið 12 ára, á alltaf rétt á að segja hvað því finnst um málið. Einnig á að hlusta vel á yngri börn.
-
Ef flytja á barn sem er yngra en 15 ára á stofnun eða fósturheimili gegn vilja þess eða ef svipta á foreldra forræði yfir barninu, á barnið alltaf rétt á því að fá skipaðan sérstakan talsmann.
Til að fræðast nánar sjá barnaverndarlög.
4. Útivistartími
-
Börn 12 ára og yngri mega vera úti til klukkan 8 á kvöldin á veturna og til klukkan 10 á sumrin. Þau mega þó vera lengur úti ef þau eru í fylgd með fullorðnum.
-
Börn sem eru 13, 14 eða 15 ára mega vera úti til klukkan 10 á kvöldin á veturna og til klukkan 12 (miðnættis) á sumrin. Þau mega þó vera lengur úti ef þau eru í fylgd með fullorðnum eða ef þau eru á leið heim frá viðurkenndri skóla-, íþrótta- eða æskulýðssamkomu.
-
Varðandi útivistartímann er alltaf miðað við fæðingarárið en ekki afmælisdaginn.
Til að fræðast nánar sjá barnaverndarlög.
5. Ofbeldi og afbrot
-
Engu barni má misþyrma, hvorki andlega né líkamlega. Engu barni má misbjóða kynferðislega eða á annan hátt. Slíkt er refsivert.
-
Barn, sem er grunað um að hafa framið afbrot, á rétt á því að fulltrúi barnaverndarnefndar sé hjá því þegar lögregla eða dómari spyr það spurninga. Barn á rétt á því að foreldrar þess séu viðstaddir yfirheyrslur yfir því nema það sé talið slæmt fyrir barnið.
-
Ef taka þarf skýrslu fyrir dómi af barni, sem brotið hefur verið gegn, á það rétt á því að aðrir aðilar málsins fari út úr dómssalnum á meðan. Ef barnið er yngra en 14 ára má líka láta skýrslutökuna fara fram annars staðar en í dómssalnum, t.d. í Barnahúsi eða í sérstöku herbergi í dómshúsinu.
-
Ef grunur leikur á að barn hafi orðið fyrir kynferðisofbeldi á það rétt á að fá réttargæslumann sem hefur það hlutverk að gæta hagsmuna barnsins og veita því aðstoð.
Til að fræðast nánar sjá barnaverndarlög og lög um meðferð opinberra mála.
6. Veik börn
-
Öll börn eiga rétt á bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu til verndar andlegu, líkamlegu og félagslegu heilbrigði þeirra.
-
Börn, sem eru veik, eiga rétt á að fá upplýsingar um sjúkdóm sinn og nauðsynlega meðferð eftir því sem þau hafa aldur og þroska til.
-
Hlífa á börnum við rannsóknum og aðgerðum sem ekki eru nauðsynlegar.
-
Veik börn, sem eru á spítala eða annarri slíkri stofnun, mega hafa foreldra sína eða aðra sem þeim eru nákomnir hjá sér. Systkini og vinir mega heimsækja veikt barn.
Til að fræðast nánar sjá lög um réttindi sjúklinga, lög um almannatryggingar og lög um heilbrigðisþjónustu.
7. Börn í umferðinni
- Allir eiga að nota öryggisbelti í bíl. Börn sem eru lægri en 150 sm eiga alltaf að nota barnabílstól eða annan öryggisbúnað fyrir börn ef það er hægt.
- Barn, 14 ára eða yngra, á að nota hlífðarhjálm þegar það er úti að hjóla.
- Allir eiga að nota hlífðarhjálm og hlífðarfatnað sem aka eða eru farþegar á bifhjóli eða torfærutæki.
- Barn, sem er yngra en 7 ára, má ekki hjóla á götunni nema í fylgd með einhverjum sem er orðinn 15 ára og getur passað að barnið fari sér ekki að voða.
Til að fræðast nánar sjá umferðarlög.
8. Ef foreldrar deyja
-
Þegar foreldrar deyja erfa börnin þeirra að hluta eða allar eigur þeirra.
-
Ef báðir foreldrar eru dánir ákveður barnaverndarnefnd hvar best er fyrir börnin að búa. Oftast taka ömmur og afar eða frændfólk börnin að sér.
-
Tryggingastofnun ríkisins greiðir börnum barnalífeyri ef annað foreldra er látið (eða nýtur örorku- eða endurhæfingarlífeyris). Greiddur er tvöfaldur barnalífeyrir fyrir hvert barn ef báðir foreldrar eru látnir.
Til að fræðast nánar sjá lög um almannatryggingar, erfðalög, og barnaverndarlög.
9. Vinna barna
- Samkvæmt lögum mega börn almennt ekki vinna nema ef þau taka þátt í menningar- eða listviðburðum og íþrótta- og auglýsingastarfsemi. Fjallað er um vinnu unglinga 13-18 ára í Lögum unga fólksins á unglingasíðunni.
Til að fræðast nánar sjá lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.
10. Nafn
- Öll börn eiga rétt á nafni. Flestir bera tvenns konar nöfn, svonefnt eiginnafn og kenninafn. Eiginnafnið er það sem maður heitir, t.d. Margrét eða Páll. Kenninafnið segir hvers son eða dóttir maður er t.d. Jónsdóttir eða Sigríðarson. Flestir kenna sig við föður sinn en sumir við móður sína. Hægt er að kenna sig bæði við föður og móður. Þá er heimilt að bera millinafn, s.s. Önfjörð eða Kolbeins, og sumir bera ættarnafn, s.s Thorarensen eða Kvaran. Með sérstöku leyfi dómsmálaráðherra geta börn kennt sig við fósturforeldra eða stjúpforeldra.
- Barn getur ekki breytt nafninu sínu sjálft. Báðir foreldrar (ef báðir fara með forsjá) þurfa að biðja dómsmálaráðherra um leyfi til að breyta nafni barns síns. Ekki er hægt að breyta nafni á börnum eldri en 12 ára nema þau samþykki það sjálf.
Til að fræðast nánar sjá lög um mannanöfn.
11. Ríkisfang
-
Barn fær íslenskt ríkisfang þegar það fæðist ef það á íslenska móður eða íslenskan föður sem er giftur móður þess.
-
Barn, sem á erlenda móður og íslenskan föður en þau eru ekki gift, fær sjálfkrafa íslenskan ríkisborgararétt ef það fæðist hér á landi. Ef það fæðist erlendis getur það fengið íslenskan ríkisborgararétt en faðir þess þarf að óska eftir því áður en barnið verður 18 ára. Þegar barnið er orðið 12 ára á það rétt á því að segja skoðun sína á málinu.
-
Barn, sem er yngra en 18 ára og á erlenda foreldra, sem fá íslenskan ríkisborgararétt, fær líka þann rétt sjálfkrafa ef það á lögheimili á Íslandi.
-
Erlent barn, sem er ættleitt af Íslendingi, fær íslenskt ríkisfang við ættleiðinguna ef það er yngra en 12 ára.
Til að fræðast nánar sjá lög um íslenskan ríkisborgararétt.
12. Svo er líka ýmislegt bannað
- Barn, yngra en 14 ára, má ekki horfa á mynd í bíói sem er bönnuð fyrir þann aldur sem barnið er á. Þetta gildir einnig þótt barn sé í fylgd með fullorðnum. Þetta bann er sett til þess að vernda börn og unglinga gegn efni sem gæti valdið þeim hræðslu og vanlíðan.
- Sama regla gildir um myndbönd. Þau má ekki lána, leigja eða selja börnum ef þau eru bönnuð börnum á viðkomandi aldri.
- Barn, sem er yngra en 16 ára, má ekki:
• kaupa hættulega skotelda
• fara á dansleiki fyrir fullorðna.
- Barn, sem er yngra en 18 ára, má ekki:
• fara á vínveitingastaði eftir kl. 22.00 nema í fylgd með foreldrum, öðrum forráðamönnum eða ættingjum
• kaupa tóbak
- Þeir sem eru yngri en 20 ára mega hvorki kaupa né drekka áfengi.
Til að fræðast nánar sjá lög um tóbaksvarnir, áfengislög, vopnalög og lög um eftirlit með aðgangi barna að kvikmyndum og tölvuleikjum.
Prentvæn útgáfa
